Haset ve Kıskançlık

Yaşamımız, yalnızca düşünceyle kavrayabildiğimiz olguları elle tutulur, gözle görülür kılma çabasıyla sürüp gidiyor. Ne var ki yanlış imgelerle kirletilmiş bilincimiz; başarı, sevgi ve mutluluk gibi soyut kavramları ortak bir anlamda somutlaştırmamıza izin vermiyor.

Oysa doğal gelişim döngümüz, siyasi, ekonomik ve özellikle ailevi kaygılarla rayından çıkarılmadıkça yaşama içgüdülerin tutsaklığında başlamayız. Sorgulayarak öğrenir, bilgiyle kavrar, düşünceyle anlamlandırır, deneyimle içselleştiririz.

“Neden varım?”, “Yaşamın amacı nedir?”, “Dünyayı kim yarattı?”

Bunlar gelişim sürecimizin en özgün sorularıdır; aynı zamanda yanıtlayan kişi sayısı kadar farklı cevap üretilen sorular. Bilinçli biçimde yaratılan bu kakofoni yüzünden çok azımız çocukluk dönemini zehirlenmemiş, açık bir bilinçle tamamlayabiliyor.

Ardından, rekabetin başarı için ön koşul olduğu vaazlarıyla geçen eğitim süreci başlıyor. Spor, akademi, oyun, zekâ, beden… Yüzlerce farklı kulvarda başkalarıyla yarışa sokuluyoruz. Bu rekabet yakın çevremizde de sürüyor: filancanın eşi, falancanın arabası, ötekinin evi, berikinin çocuğu…

Böylece biyo-psiko-sosyal bir dışavurum olan haset ve kıskançlık, “rekabet değer yaratır” çarpıtması eşliğinde bilincimize kazınıyor.

Yıllar süren bu yarışın ardından en büyük travmamızı, “başarılı” denerek parmakla gösterilen insanları yakından tanıdığımızda yaşıyoruz. Gerçek, çocuklukta anlatılan masalları mumla aratacak kadar çarpıcı biçimde ortaya çıkıyor.

Rekabet diye önümüze konanın; tilki kurnazlığıyla dost kandırmak, yılan kıvraklığıyla iş arkadaşının önüne geçmek, kapı komşusunun sırtına basarak yükselmekten ibaret olduğunu görüyoruz.

Ama bu yüzleşmeye rağmen rekabet etmeyi sürdürüyoruz. Çünkü çağdışı gelenekler ve kadim yalanlar, çağdaş ambalajlarla tekrar tekrar servis ediliyor. Herkesin herkesle yarıştığı bu arenadan çıkmamız bilinçli biçimde engelleniyor.

Günümüzde haset ve kıskançlığı canlı tutmanın en etkili aracı dijitalizasyondur.

Dijitalizasyon yalnızca tüketim ekonomisinden libidinal ekonomiye geçişin katalizörü değildir; aynı zamanda insanın planlı eksik bırakılmışlığını ekonomik kazanca dönüştüren bir sistemdir. Narsisizmin dijital formları, bilinçdışını hedef alan subliminal mesajlarla bastırılmış arzuları, ihtirasları, korkuları ve düşmanlıkları açığa çıkarır. İmrenmeyi, özenmeyi ve taklidi kışkırtır. En önemlisi, bedenin yargısını aklın yargısının önüne geçirerek insanı haset ve kıskançlığın arenasında tutar.

Her gün, her düzlemde verilen mesaj nettir:

İnsan benliksiz yaşamalıdır.
Kararları özgür istencin değil, yönlendirilmiş arzuların ürünü olmalıdır.
Değer yargıları, başkasının konumu ve yaşam tarzıyla yapılan kıyaslamalar üzerinden şekillenmelidir.

Bu yüzden çağın insanı bir gün balıkçı köyünün dinginliğini, ertesi gün metropolün robotlaşmış yaşamını özler. Bu yüzden yaşam boyu peşinden koştuğu mutluluğu bir türlü somutlaştıramaz.

Sonunda mutluluğu, yakın çevresinden “daha iyi yaşamak” olarak tanımlar. Mutluluk sandığını teşhir eder, yarattığı kıskançlıktan haz alır.

İnsanların %80’inin zengin, %50’sinin ünlü olmak istediği bu dünyada hem “başarılı” hem “başarısız” insan hasetle beslenir.

Böyle bir düzende varsılken yoksullaşanlara kimse üzülmez, yoksulken varsıllaşanlara kimse sevinmez.

Bu gerçek yüzyıllardır değişmedi.

17.  yüzyıl filozofu Thomas Hobbes hasedi şöyle tanımlar:
“Kendimiz gibi insanların refahından duyulan üzüntü.”

Hobbes’a göre bizi yaralayan başkasının gördüğü zarar değil, elde ettiği yarardır.

Bilim insanları, üniversiteler, düşünürler ve sivil toplum kuruluşları “rekabet değer yaratır” yalanının arkasında durdukça; dijitalizasyon yaşamımıza daha fazla nüfuz ettikçe haset ve kıskançlık çağın belirleyici duyguları olmaya devam edecek.

Önümüzde iki seçenek var:

Ya başarıyı başkasının yenilgisi üzerine kuran bu düzene uyacağız,
ya da başarıyı işbirliği ve dayanışma üzerinden yeniden tanımlayıp “öteki”nin yerine “biz”i koyacağız.

Peki siz, yarışı kazanmak için mi yaşıyorsunuz, yoksa yarışın dışına çıkabilecek kadar özgürleşmek için mi?