Hak Ettiğinden Fazlasına El Koyanlar

Amerika Gelişim Merkezi'ne göre 30 yılda Amerika'da nüfusun fakir sayılan %50'sinin geliri yüzde 6 artarken nüfusun en zengin kesimi (%1)için bu oran yüzde 299 olmuş. 1960 yılında Amerika'nın en büyük kuruluşlarındaki genel müdürlerin vergiden muaf olan ortalama maaşları diğer  çalışanların 12 katıyken bu oran yetmişli yıllarda  35 katına çıkmış. 1980'de ise ortalama bir CEO mavi yakalı bir çalışandan 42 kat daha fazla kazanırken, on sene sonra bu oran  84 kata ulaşmış. Seksenli yıllar süresince eşitsizlik ivme kazanmış ve 1990'ların ortasında 135 1999'da 400 ve 2000'de 531 kata ulaşmış.Günümüzde de bu akıl almaz adaletsizlik hız kazanarak devam etmektedir.

Ne yazık ki, Türkiye'de bu türden verilere ulaşmak neredeyse olanaksız. Eldeki tek kaynak şirketlerin faaliyet raporlarında, şirket yöneticilerine ödenen ücretler bölümünde, toplam meblağ olarak açıklanan veriler. Ancak teknoloji üretemeyen, küresel markalar yaratamayan hatta gelişmiş ülkelerden devşirdiği teknolojiyi bile doğru dürüst iş süreçlerine uyarlayamayan Türk iş dünyasının Batıyla rekabet edebildiği tek alanın, CEO ve üst düzey yönetici maaşları olduğu bir sır değil.

Peki, büyük başarılara imza atmış küresel şirketlerin diğer özellikleriyle rekabet edemeyen büyük aile şirketleri nasıl oluyor da konu üst yönetime ödenen ücretlere geldiğinde Batılı şirketlerle yarışabiliyor. Bu sorunun yanıtı aile şirketlerinin ortaklık yapısında ve yönetim şeklinde gizli. Kurumsallaşmamış aile şirketlerinde patron, hem sermaye sahibi hem de profesyonel yönetici konumundadır. O, şirket sahibi olarak hem koyduğu sermayenin getirisinden, hem de bir yönetici olarak astronomik maaş gelirinden nemelanır. Bu çarpık yapı CEO ve çevresindeki üst düzey şirket yöneticilerin yıllık gelir düzeylerinin belirlenmesinde önemli bir rol oynar. İşçisine açlık, uzman kadrosuna yoksulluk sınırında bir gelir dayatan, "Çalışan çalışır, beğenmeyen gider." söylemini ağzında düşürmeyen sermayedar yöneticiler  iş yakın çevresindeki yöneticilerin ücretine geldiğinde kesenin ağzını sonuna kadar açarlar. ''Yönetici Patron''lar her zaman gösteri ve lafazanlık yeteneği yüksek bir CEO'ya ve onun emrindeki uyruklara muhtaçtır. Sermaye sahibi olmakla yönetme yetkinliği arasındaki derin ayrımı kavramaktan uzak ''Yönetici patron''ların çoğu topluluk önünde konuşamazlar, evrensel iş öğretilerinden bihaberdirler, üç beş tümceyi bir araya getirebilenler ise sağdan soldan duydukları yarım yamalak kavrayabildikleri klişelerle konuşurlar.Dolayısıyla ''patron yöneticiler'' ancak CEO ve ekibinin gösteri yapma yetenekleri aracılığıyla  cehaletlerini şirketin diğer hissedarlarından, piyasa analistlerinden ve kamuoyundan gizleyebilir. ''Yönetici Patron'', aldığı bu desteğin karşılığını yüksek ücretin yanı sıra; CEO ve ekibinin yönetsel yanlışlarını, astlarını taciz etmesini(mobbing), yönetim kalitesizliğini, zevk ve sefa alemlerine harcanan şirket kaynaklarını, küçük çaplı suistimal ve yolsuzlukları görmemezlikten gelerek öder.

Peki ,küresel düzlemde bir yenilik üretememiş, ithal ikameci sanayiden bilgi ekonomisine geçememiş bir ekonomide CEO ve ekibi ne iş yapar? 

Bence bu sorunun yanıtı koca bir ''hiç''tir. Öyle ki, büyük aile şirketlerinde kritik öneme sahip iş süreçleri genellikle alt ve orta kademe görev yapan uzmanlarca yapılandırılır, yönetilir. Bu insanlar gece gündüz,yaz kış demeden akıl almaz bir özveriyle büyük gemiyi yüzdürürler. Girdileri tedarik ederler, üretirler, pazarlarlar,satarlar, tahsil ederler... Daha da önemlisi; orta kademe yöneticiler, üst yönetimin yetki ve sorumluluk alanına giren ancak yerine getirilmeyen birçok kritik önemdeki görevi de üstlenirler: sistem kurarlar, süreç dizayn ederler, okurlar, araştırırlar, giderleri düşürmek için çırpınırlar. Ayrıca, üst düzey yöneticilerine astronomik ücretler ödeyen aile şirketlerinin çoğu düşük rekabet yoğunluğuna sahip sektörlerde, ölçek ekonomisinin kaldıraç etkisinden nemalanan  büyük şirketlerdir. Bu nedenledir ki, piyasanın o ünlü ''görünmez eli'' bu şirketlerdeki yönetsel kalitesizliği hemen cezalandıramaz. Eksik rekabet koşulları, onlarca soytarıyı, liyakatsiz üst düzey yöneticiyi  gizler. Büyüklük, yüz milyonlarca dolarlık hataların bile kolaylıkla hasır altı edilmesine olanak verir. Büyük ölçekli organizasyonlarda önemli yanlışların olumsuz sonuçları ancak yıllar sonra ortaya çıkar.  Gerçek o ki karizmatik lider algısı,astronomik ücretlere gerekçe yaratmak isteyen düzenbazlarca uydurulmuş koca bir yalandır. Diğer koca yalan ise; yeteneğin az sayıda insanın elinde toplandığı, bu yeteneklerin diğer insanları  yönetmesi gerektiği söylemidir. 

Genelin iyiliğini sağlamanın yolunun az sayıda insanın yeteneğini cilalayıp parlatmaktan, az sayıda yöneticiyi astronomik ücretlerle ihya etmekten en önemlisi de değerin gerçek yaratıcılarını süründürmekten geçmediğini artık anlamak zorundayız. 2008 krizinin, sosyal podyumlarda dünyayı ben yarattım, ben iyiyim, ben bilirim edasıyla dolaşan CEO kılığına girmiş insanların eseri olduğunu hiç unutmamalıyız. 

Çağ bilgi ve ortak akıl çağıdır.